અભાગી લક્ષ્મી

મહેશ દવે

| 3 Minute Read

લક્ષ્મી એટલે સદ્ભાગ્યનું પ્રતીક. પણ લક્ષ્મી નામ ધરાવતી બધી સ્ત્રીઓ સદ્ભાગી હોતી નથી. કમભાગ્ય જેની પાછળ ને પાછળ લાગેલું રહ્યું એવા લક્ષ્મી નામવાળા બહેનની આ વાત છે.

લક્ષ્મીનો પરિવાર ઓરિસ્સાનો. પોતાના પ્રદેશમાં કામ મળવાના સાંસા એટલે લક્ષ્મીનો પરિવાર હિજરત કરી બર્મા (બ્રહ્મદેશ/મ્યાનમાર) ચાલ્યો ગયો. દરમિયાન બીજું વિશ્વયુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું. જાપાનની ફોજ બર્મા લગી આવી પહોંચી હતી. સામે લડી રહેલી બ્રિટિશ ફોજ લશ્કર, પુરાવઠાની અવરજવર માટે પુલ બાંધી રહી હતી. એ બાંધકામમાં લક્ષ્મીના બા, બાપુ મજૂરી કરતાં હતાં. ત્યાં બોમ્બ પડયો લક્ષ્મીનાં માબાપ એમાં ઊડી ગયાં.

૧૪ વર્ષની લક્ષ્મી અને ૧૬ વર્ષનો ભાઈ અનાથ બન્યાં. ભાગતાં ભાગતાં બેઉં રંગૂન પહોંચ્યાં. ત્યાં બ્રિટિશરો સામે લડવા સુભાષચંદ્ર બોઝ આઝાદ હિન્દ ફોજનું ગઠન કરી રહ્યા હતા. ભાઈ-બહેન તે ફોજમાં જોડાવા ગયાં. સુભાષચંદ્ર બોઝે પહેલાં તો ના પાડી, કારણ કે બંને પુખ્ત વયના નહોતાં. બંનેનો ઉત્સાહ અને ઝનૂન નિહાળી અંતે સુભાષચંદ્રે એમને લીધાં. ૧૪ વર્ષની લક્ષ્મી ફોજમાં એકમાત્ર ઊડીયા કિશોરી હતી. કેપ્ટન સહેગલની આગેવાની હેઠળની મહિલા ફોજમાં લક્ષ્મીને રાખી.

લક્ષ્મીની રેજિમેન્ટ હિન્દ - બર્માની સરહદ પર આરાકાન, અક્યાબ ખાતે લડી. આઝાદ હિન્દ ફોજને આશા હતી કે બર્મા સુધી પહોંચતામાં તો ભારતથી ઘણા ક્રાંતિકારીઓ જોડાશે, પણ આવું કંઈ બન્યું નહીં. બ્રિટિશરોએ માર ખાતાં ખાતાં માનભેર પીછેહઠ કરી. આઝાદ હિન્દ ફોજ પણ પીછેહઠ કરતાં કરતાં મલાયા, સિંગાપુર, થાઈલેન્ડ ભણી ભાગી છુટી. સુભાષચંદ્ર વિમાન હોનારતમાં ગુમ થઈ ગયા ફોજ વિખેરાઈ ગઈ.

લક્ષ્મી ફરી અનાથ અને નિરાશ્રિત બની. ફોજ સાથે ૨૬ દિવસની પગપાળા દડમજલ કરી બેંગકોક પહોંચી. ફોજમાં જોડાયેલા ઓરિસ્સાના સૈનિક ખગેશ્વર પાન્ડા સાથે તેણે લગ્ન કર્યા, દંપતીને એક દીકરો પણ થયો. ખગેશ્વરનું અચાનક મૃત્યું થયું. દીકરાને લઈ લક્ષ્મી પોતાના વતન ઓરિસ્સા પાછી ફરી.

ઝુંપડપટ્ઠીમાં રહી ઘરકામ કરી લક્ષ્મીએ દીકરાને મોટો કર્યો. દીકરાને પરણાવ્યો પણ દીકરો નઠોર નીકળ્યો. દારૂ પીને પડ્યો રહે. તેને, તેની પત્ની અને આઠ સંતાનોને લક્ષ્મીએ કામ કરી કરી પાળ્યાં-પોષ્યા. ઘરડી થઈ, કામ કરી શકે એવી ન રહી, ત્યારે દીકરાએ એને કાઢી મૂકી. દિવસ આખો રખડી લક્ષ્મી રાતે દુકાનને ઓટલે કે ટેલિફોન-બૂથમાં સૂઈ રહેતી. આઝાદ હિન્દ ફોજની પોસ્ટલ ટિકિટ શોધતાં શોધતાં એક ગૃહસ્થ લક્ષ્મી સુધી પહોંચ્યા. એમણે આખી વાત જાણી રજુઆતો કરી. સ્વાતંત્ર્ય-સેનાનીનું પેન્શન લક્ષ્મીને મળે એમ નહોતું. ભારતમાં એણે કારાવાસ ભોગવ્યો નહોતો. અંતે ૧૫-૮-૨૦૦૮ના દિવસે રાષ્ટ્પતિ અને વડા પ્રધાને લક્ષ્મીનું સન્માન કર્યું. જીવે ત્યાં સુધી જીવવાની જોગવાઈ કરી આપી.

દેશના સ્વાતંત્ર્યજંગમાં કેવા કેવા ભોગ અપાયા છે અને એ સ્વાતંત્ર્યની આપણે કેટલી કિંમત કરીએ છીએ એ વિચારવા જેવો પ્રશ્ન છે.

[“પાંદડે પાંદડે જયોતિ” માંથી સાભાર, સંક્ષેપ અને સંકલન: મહેશ દવે, પ્રકાશક : ગુર્જર સાહિત્ય પ્રકાશન, અમદાવાદ]