પ્રજાસત્તાક રાષ્ટ્ર માટે બાળસત્તાક શિક્ષણ

ડૉ. મહેન્દ્ર ચોટલિયા

| 4 Minute Read

અંગ્રેજીમાં એક કહેવત છે,

You cannot train a horse with shouts and expect it to obey a whisper.

અર્થાત્‌ જો તમે ઘોડાને બુમો પાડીને કેળવો તો પછી એવી આશા ન રાખશો કે એ તમારા ધીમા ગણસારાને વશ થાય. “આજનાં છોકરાંને જાતે તો કંઈ કરતાં આવડતું નથી” એવું બોલીને પોતાની જ પ્રજાને ઉતારી પાડતાં માબાપ અને શિક્ષકોને મજકુર ઘોડાનું ઓઠું આપવા જેવું છે. ડોળા તતડાવીને, અવાજમાં સત્તાની રાઈ ચડાવીને બાળકો- વિઘાર્થીઓને આજ્ઞાંક્તિ બનાવીને વડીલસત્તાક રજવાડું ભોગવવાનો કાતિલ કીમિયો કરનારા સૌ લોકશાહીને રગદોળી નાખે છે.

પ્રજામાં સત્તાધીશ બનવાનું સામર્થ્ય સર્જવા માટે બાળસત્તાક શિક્ષણ અનિવાર્ય છે. શાળામાં જતા બાળકને, આજે, એવો અહેસાસ છે કે આ શાળા અને શિક્ષણ મારા માટે છે? બાળકના વિચારો, મંતવ્યો, અભિપ્રાયો, લાગણી, ઈચ્છા, અરે તેની સહજવૃત્તિનો થોડાઘણા અંશે પણ સ્વીકાર થતો હોય તો એને એમ થાય કે આ મારી શાળા છે, બાળકોની શાળા છે. આપણે eco-friendly શાળાઓ અંગે વિચારતા થયા છીએ પરંતુ child-friendly શાળાઓનો ખ્યાલ પણ હજુ ક્યાં ઊભો થયો છે! જો બાળકને એમ લાગતું હોય કે શિક્ષણ ને શાળા તો મોટેરાંઓના મનમાં જે જગતની છબી છે તેને સાકાર કરવા માટે એ લોકો દ્વારા જ ચલાવાતું મહાયંત્ર છે, તો પછી બાળક પોતાના સ્વત્વની ખોજ પડતી મુકી દે છે ને મહાયંત્રનાં મહાશક્તિમાનોને વશ થઈ જાય છે. એને સમજાય છે કે જે છોકરાંઓ આજ્ઞાંક્તિ બનતા નથી તેમની બુરી વલે થાય છે, ને જેઓ સમાજ કે અન્ય વ્યવસ્થા-સ્થાપિતને વશ વર્તે છે તેઓની કારકિર્દી “ઉજજવળ” બની જાય છે.

જુઓને, આપણી પરીક્ષાઓમાં પણ આપણે એવા જ પ્રશ્ન પૂછીએ છીએ કે વિકાસ અંગે જવાહરલાલ અને ગાંધીજીના વિચારો કેવા હતા? વૈષ્ણવજન વિશે નરસિંહ મહેતાનો ખ્યાલ શું છે? આ કાવ્યમાં કવિ શું કહેવા માંગે છે? લિંકને આપેલી લોકશાહીની વ્યાખ્યા સ્પષ્ટ કરો.

આના પરથી એટલું સાફ છે કે વિધાર્થીના પોતાના વિચારો, ભાવ, કે મંતવ્યોને વર્ગમાં પણ સ્થાન અપાતું નહીં હોય. આપણે આપણાં બાળકોને તમે શું માનો છો, તમે શું અનુભવો છો, તેમ શું કરશો? - જેવું કદી પૂછીએ નહીં. ઉલટાનું આપણે માનીએ છીએ તે વાત જ સાચી છે તેનું સાબિત કરવા માટે શીખવીએ. પછી ફરિયાદ કરીએ કે “છોકરાંઓને જાતે તો કંઈ આવડતું નથી!”

ખરેખર આપણે દિલોજાનથી માનીએ છીએ કે આપણાં બાળકોને તેઓની પોતાની માન્યતાઓ, વિચારો, અભિપ્રાયો અને મૂલ્યો પણ હોવાં જોઈએ? જો આપણે આ પ્રશ્નનો ઉત્તર સન્નિષ્ઠ “હા” માં આપવા ઈચ્છતા હોઈએ તો સૌ પ્રથમ તો તેઓને શીખવીએ કે અમારી માન્યતા, અભિપ્રાયો, વિચારોનું નિર્મમ વિવેચન કરો. એમાંનું શું દુધ લાગે છે અને કેટલું પાણી છે તે ચોખ્ખું કહી દેવા માટે તેઓને પ્રોત્સાહિત કરીએ, વર્ગમાં નરવો વિરોધ કરવાનો અવકાશ આપીએ. બાળકોનાં મંતવ્યો કે લાગણીઓ સાથે આપણે સંમત ન થતા હોઈએ ત્યારે “ના, ખોટું છે” ને આપણી માન્યતા સાથે એમનો વિચાર બંધબેસતો હોય ત્યારે “શાબાશ, આને કહેવાય સાચો વિચાર!” - એવું કહીને આપણા હોદ્દા કે વડીલ હોવાનો ગેરલાભ ન ઉઠાવીએ.

ભિન્ન મતનું સર્જન અને પ્રગટીકરણ પ્રજાસત્તાક રાષ્ટ્રની જીવાદોરી છે. શિક્ષકનું કામ પાઠયપુસ્તકમાંના વિચારો વિધાર્થીને “ગળે ઉતરાવી” દેવાનું નથી પરંતુ એ મુદ્દાઓ પર વિચારવલોણું ચલાવવાનું છે. અને તેમાંથી નીપજતા ભિન્નભિન્ન સુરોની રંગોળીને આવકારતાં, પ્રોત્સાહતાં અને સાચી માનતાં શીખવાનું છે. વર્ગમાં થતો વૈચારિક-સંઘર્ષ શિક્ષકત્વની સફળતાની ટ્રોફી છે. આમ જો આપણા વર્ગો અને પરિવારો બાલસત્તાક થશે તો પ્રજાસત્તાક રાષ્ટ્રનો અર્ક જળવાઈ રહેશે. ‘સા વિધા યા વિમુક્તયે’’ ને ‘બાલ દેવો ભવ’ - એ બન્ને પરમપ્રિય સુત્રોનો સંયુક્ત અર્થ બાલસત્તાક શિક્ષણ જ થાય. શું કહે છે તમારો શિક્ષકાત્મા કે વડીલાત્મા?

[“બાળવિશ્વ” જાન્યુઆરી-૧૩ માંથી સાભાર, લેખક: ડૉ. મહેન્દ્ર ચોટલિયા, નિયામક ચીલ્ડરન યુનિવર્સિટી, ગાંધીનગર]