પ્રાર્થના

ડૉ. હરીશ પારેખ

| 11 Minute Read

આપ મને કહેશો કે પ્રાર્થના કેવી હોવી જોઈએ?

પ્રાર્થના એ કોઈ યાચના નથી. એ તો આભારની લાગણી વ્યક્ત કરવાની, કૃતજ્ઞતા રજૂ કરવાની રીત છે. જો તમે લાભ માટે પ્રાર્થના કરતા હશો તો તે પ્રાર્થના, પ્રાર્થના નહિં રહે. જેમ કોઈ હોડીમાં એક નાનું સરખું કાણું પણ મુશ્કેલી સર્જે તેમ પ્રાર્થનામાં નાનો અમથો સ્વાર્થ પણ એવી જ બાબત સાબિત થાય છે. પ્રાર્થના સ્વાર્થ માટે નહિં, પણ વિશ્વના કલ્યાણ માટે જોવી જોઈએ. આ વાત સાંભળો…

ગુરૂ નાનક પોતાના શિષ્યો સાથે એક ધર્મશાળામાં રાત રોકાયા હતા. કોઈ ગામવાળા ભોજનનું કહેવા આવ્યા નહિં. છતાં બીજા દિવસે વિદાય થઈ ત્યારે તેમણે પ્રાર્થના કરી કે આ ગામની વસતી સ્થિરતા પામે.

ફરી ચાલતાં ચાલતાં બીજા ગામમાં ગયાં. ત્યા ઘણાં સંસ્કારી લોકો હતા. તેમણે આગતા સ્વાગતા કરી ને સરસ ભોજન જમાડ્યાં. બીજા દિવસે વિદાય ટાણે નાનકજીએ પ્રાર્થના કરી કે આ ગામના લોકો વિસ્થાપિતો અને નિરાશ્રિત થઈને જુદી જુદી જગ્યાએ ફેલાઈ જાઓ.

આવા આર્શવાદથી શિષ્યોને નવાઈ લાગી. રહસ્ય પૂછયું, “આવું કેમ ?”

તો નાનકજીએ જવાબ આપ્યો , “પેલા લોકો અસંસ્કારી હતા તેથી તેઓ ફેલાઈ નહિં એ હેતુથી આર્શીવાદ આપ્યા. ફેલાય તો અસંસ્કારો પણ ફેલાય ને આ લોકો સંસ્કારી છે. તેઓ જુદી જુદી જગ્યાએ ફેલાશે તો સંસ્કારો ફેલાશે.”

ક્ષમા અને પ્રાર્થના ના સંબંધ વિષે મને કશું કહેશો ?

પ્રાર્થના એ કોઈ એક સ્થિતિ નથી. એ તો હરદમ ભાવનામાં રહેવાનો અનુભવ છે. પ્રાર્થના એક ભાવ છે. એ ભાવમાં અનેક સત્વો સમાયેલાં છે. એ સત્વોમાંનું એક સત્વ એટલે ક્ષમા. કોઈને ક્ષમા આપવી એ પણ એક પ્રકારની પ્રાર્થના છે. ક્ષમા ત્યારે આવે છે જ્યારે કોઈ પ્રાર્થનામય બની જાય છે. પ્રાર્થના એ છે જે ક્ષમામય હોય. આ વાત સાંભળો…

હુસેન એક મોટો વેપારી હતો.

એકવાર એક ગુલામથી ગરમ દાળનો વાડકો હુસેનના કપડાં પર પડ્યો. હુસેન ક્રોધિત થયો.

ગુલામ સંસ્કારી હતો. એણે ઘૂંટણિયે પડી કુરાનની આયાતો બોલવા માંડી, “સ્વર્ગ તો એમને જ મળે છે જે કદી ક્રોધ કરતા નથી.”

હુસેન બોલ્યો, “હું ક્યાં ક્રોધ કરું છું ?”

ગુલામે ફરી આયાતો દ્વારા કહ્યું, “અને જે બીજાને ક્ષમા આપે છે તે સ્વર્ગનો સાચો અધિકારી છે.”

હુસેને કહ્યું, “જા, હું તને માફ કરું છું.

ગુલામે ફરી પ્રાર્થના કરી, “જે દયાળુ છે તે અલ્લાહને ખૂબ જ પ્રિય છે.”

હુસેને કુરાનની બધી આયાતો વાંચી હતી, પણ આજે તેને વધારે સ્પર્શી ગઈ. તેણે ગુલામને મુક્ત કર્યો અને ચારસો અશરફીનું ઈનામ આપી વિદાય કર્યો. ત્યારથી હુસેન ફકીર બની ગયો.

કેવી પ્રાર્થના સૌથી સારી છે ?

મને તો લાગે છે કે બધી જ પ્રાર્થના સારી છે, પણ ઉત્તમ પ્રાર્થના એ છે કે આપણી નિષ્ઠા ટકી રહે. જો નિષ્ઠા ટકી રહેશે તો આપણે ટકી રહીશું, કારણ કે અહિં ટકવા માટે આત્મનિષ્ઠા ઘણી જ જરૂરી છે. આપણે પ્રભુને પ્રાર્થના કરીએ કે આપણી સાધના અને આપણી નિષ્ઠા જળવાઈ રહે.

ઈમામ ગઝાલી દરરોજ રાત્રે મોડા સુધી અધ્યયન કરતા. વાચન-મનન-ચિંતન એ એમની મુખ્ય પ્રવૃત્તિ હતી. ક્યારેક ધર્મગ્રંથોનું અધ્યયન કરતાં સવાર પડી જતી.

આ જોઈ જ્ઞાનના ફરિશ્તા ખુશ થયા. તેઓએ એમના પર પ્રસન્ન થઈ વરદાન આપતા કહ્યું કે, “ગઝાલી, તમારી સાધનાથી હું પ્રસન્ન થયો છું. તમને હું વરદાન આપું છું કે તમારા જ્ઞાનના બધા દરવાજા ખૂલી જશે.”

આવું સાંભળી ગઝાલીએ કહ્યું, “આપની મહેરબાનીથી મને ખુશી થાય છે, પણ મને આવા વરદાન કરતાં એવું વરદાન આપો કે આ દિવામાં કદી તેલ જ ના ખૂટે અને હું નિરંતર જ્ઞાનની સાધના કરતો રહું.”

જ્ઞાનના ફરિશ્તા આ સાંભળી એની જ્ઞાનનિષ્ઠા અને આત્મનિષ્ઠા પર ફિદા થઈ ગયા.

પ્રાર્થના શા માટે ?

પ્રાર્થના શા માટે કરવી જોઈએ ? આ પ્રશ્ન સદીઓથી પૂછાતો આવ્યો છે. એના જવાબો પણ જુદા જુદા હોય છે, બધા પોતાની રીતે પ્રાર્થના કરતા હોય છે, પણ હું મારો દષ્ટિકોણ રજૂ કરું તો પ્રાર્થના જે વસ્તુઓ આપણને પ્રાપ્ત થઈ છે, એના આભાર માટે કરવી જોઈએ.

આપણને ભગવાને-ખુદાએ શરીરની ભેટ ધરી, સાથે આંખો, હૃદય, બુધ્ધિ, હાથ જેવાં અમૂલ્ય અંગો આપ્યાં, આ વસ્તુઓ આભાર માટે પર્યાપ્ત છે, કારણ મનુષ્યજન્મ જ સૌથી મોટું વરદાન છે, એનો આભાર તો માનવો જ જોઈએ. આ ઉદાહરણમાં જે કહેવાયું છે તેને ધ્યાનથી સમજશો તો મારે બીજું કશું કહેવાની જરૂરનહિં રહે…

મેક્સિકોના એક પ્રદેશમાં ઠંડા અને ગરમ પાણીના ઝરા પાસે પાસે આવેલા છે. ત્યાંની સ્ત્રીઓ પોતાનાં કપડાં પહેલાં ઊકળતા પાણીના ઝરામાં બોળે છે અને પછી બાજુના ઠંડા પાણીનાં ઝરામાં તારવીને નિચોવે છે.

આ જોઈ એક પ્રવાસીએ પૂછ્યુ, “આવી સગવડ મળવાથી અહીંના લોકો ઈશ્વરનો આભાર માનતા હશે.”

તો ત્યાંના એક રહેવાસીએ કહ્યું, “આભાર ? શા માટે ? અરે, અહીંના લોકો તો અફસોસ કરે છે કે ઝરામાં ગરમ પાણી છે, પણ તે સાબુવાળું કે સોડાવાળું નથી.”

પ્રાર્થના કયા સમયે કરવી જોઈએ ?

પ્રાર્થના એ સમયની વસ્તુ નથી. પ્રાર્થના એ સમયની ગુલામ નથી. પ્રાર્થના કરવાની હોતી જ નથી. પ્રાર્થનાની અવસ્થામાં જીવવાનું હોય છે. જો તમે પ્રેમથી જીવતા હોવ, તમારા હદયમાં કરુણા હોય, તમે સંવાદિતા જાળવવા માટે જ કટિબધ્ધ હો ને દરેક માનવ અને પ્રાણીમાત્ર પ્રત્યે સહાનુભૂતિ હોય તો તમે પ્રાર્થનાની અવસ્થામાં જ છો અને તમે જો પ્રાર્થનાને રોજની પ્રક્રિયા ગણતા હોય તો પણ તમે સાચા છો, કારણ પ્રાર્થના હર હાલમાં સારી બાબત છે. તમે સફળ થાઓ કે નિષ્ફળ થાઓ, પ્રાર્થના બંન્ને સ્થિતીમાં જરૂરી છે. આ વાત સમજો…

ગાંધીજી એક વાર એક બહેન સાથે ચર્ચા કરી રહ્યાં હતા. વાતવાતમાં બહેને કહ્યું કે એ પ્રાર્થના કરતી હતી, હવે છોડી દીધી છે.

ગાંધીજીએ પૂછ્યું, “કેમ ?”

તો બહેને જવાબ આપ્યો, “કારણ કે હું મારા અંતરને છેતરતી હતી. મારું અંતર પ્રાર્થનામાં જોડાતું નહોતું.”

ગાંધીજી કહે, “પણ છેતરવાનું છોડી દો, પ્રાર્થના કરવાનું શા માટે છોડો છો ? પ્રાર્થના જાળવી રાખો. એક દિવસ આ છેતરામણીનો ભાવ જતો રહેશે અને તમારું અંતર જોડાઈ જશે.”

પ્રાથનામાં બાહ્ય વસ્તુઓની કેવી ભૂમિકા છે, મને કહેશો?

પ્રાર્થના એ એક આધ્યાત્મિક આવિર્ભાવ છે. એમાં વસ્તુઓની જરૂર છે, પણ માત્ર માધ્યમ તરીકે જ. જેમ આપણે મંદિરમાં જઈએ છીએ ત્યારે મંદિરનાં પગથિયામાં ગણવાનો આપણો હેતુ નથી હોતો, પણ ભગવાનને મળવાનો આપણો હેતું હોય છે. એવી જ રીતે વસ્તુઓનું છે અને કદી વસ્તુઓ માટે પ્રાર્થના કરશો નહીં, કારણ કે પ્રાર્થના એ જીવનની ભાવનાનું જતન અને પોષણ કરવાની પ્રક્રિયા છે.

આ ઉદાહરણ જુઓ:

પાંડવો વનમાં ભૂખ્યાતરસ્યા ફરી રહ્યા હતા. રોજ સવારે યુધિષ્ઠિર ધ્યાનમાં બેસી પ્રાર્થના કરતા. એક વાર તો દ્રૌપદીને ગુસ્સો આવ્યો. એણે યુધિષ્ઠિરને કહી દીધું, “તમે રોજ પ્રાર્થના કરો છો, પણ આ ભગવાન આપણે ભૂખ્યાતરસ્યાં છીએ એનું ધ્યાન કયાં રાખે છે? તમે ભગવાનને કહો આપણને ભોજન આપે.”

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું, “દેવી, હું પ્રાર્થના વસ્તુઓ માટે નથી કરતો. હું તો પ્રાર્થના પ્રાર્થના માટે જ કરૂં છું. પ્રાર્થના શાંતિ માટે, આભાર માટે, સહન કરવાની શક્તિ માટે કરવી જોઈએ. જીવનની વસ્તુઓ માટે નહીં.”

મને વિશ્વાસ વિશે વધુ કહેશો?

વિશ્વાસ જ પ્રાર્થનાનું મુખ્ય તત્વ છે. વિશ્વાસ વધુ સઘન બને તો તે શ્રદ્ધા કહેવાય છે. જેમ પાણીને આપણે ટ્રેમાં ગોઠવી ફ્રીજમાં મૂકીએ અને બરફ બની જાય તેમ જ વિશ્વાસ નક્કર બને ત્યારે તે શ્રદ્ધા બની જાય છે. આ પ્રસંગની વાતને ધ્યાનથી ગ્રહણ કરો…

એક ગુરૂ કેટલાક શિષ્યો સાથે યાત્રા કરી રહ્યા હતા. યાત્રા પૂરી થયા બાદ ગુરૂએ કહ્યું, “મને તો મારા પ્રભુ ઉપર વિશ્વાસ હતો. મારા ખિસ્સામાં ખાલી એક જ સિક્કો હતો અને હજીય સિક્કો મારી પાસે છે.”

ગુરૂની આ વાત સાંભળી એક શિષ્ય આગળ આવ્યો અને કહ્યું, “ગુરૂજી, જો તમારી પાસે એકાદ સિક્કો પણ હોય, તો પછી પ્રભુના ભરોસે યાત્રા કરી એમ કેવી રીતે કહી શકાય?”

ગુરૂએ તરતજ શિષ્યને કહ્યું, “આ શિષ્યને હું મારા ગુરૂનું સ્થાન આપું છું.”

પ્રાર્થના માટે શેની જરુર છે?

પ્રાર્થના માટે ભાવની જરૂર છે, એ વાત સ્વયંસ્પષ્ટ છે, પણ ભાવ કેવી રીતે વિશાળ અને ઊંડો થાય છે? એ પણ જાણવું જોઈએ. ભાવ એ બુદ્ધિની વસ્તુ નથી, તેથી પ્રાર્થનામાં બુદ્ધિની કોઈ જરૂર નથી.

પ્રાર્થનામાં જરૂર છે - મન અને અંતરની. અંતર-હૃદય એ ભાવનું જન્મસ્થાન છે, પણ ભાવ ન જન્મે એટલું જ પયપ્તિ નથી, ભાવનો ઉછેર થવો જોઈએ, એક વૃક્ષની જેમ એનું પાલનપોષણ થવું જોઈએ. એમાં મન પોતાની ઉત્તમ કામગીરી બજાવે છે. ભાવ ઊંડો કરવા, વિશાળ બનાવવા અને પવિત્ર કરવામાં હૃદયને સહાય કરે છે. એક દીવો સળગાવવા જેમ કોડિયું, દીવેટ, તેલ અને દીવાસળી હોય છે તેમ હૃદય અને મન કામ કરે છે.

એક ગામમાં એક અમીર માણસ રહેતો હતો. એની પાસે પૈસા ખૂબ હતા, પણ એની જીભ કડવી હતી. હૃદય ખાલી હતું ને સતત આંખમાં ક્રોધ રહેતો હતો. આથી તેના જીવનમાં બેચેની અને ઉદાસી રહેતી હતી.

એક વાર ગામમાં એક સાધુ આવ્યા. અમીર માણસ એમની પાસે ઉપાય શોધવા ગયો.

“મહારાજ, મને આ જીવન નકામું લાગે છે. કોઈ સાયો સાથીદાર કે મિત્ર મને મળ્યો નથી. હું શું કરૂં?”

સાધુએ કહ્યું, “એક દીવો લાવો અને એમાં પાણી ભરો. પછી દીવો પ્રગટાવો.”

અમીર કહે, “મહારાજ દીવો પ્રગટાવવાતો તેલ જોઈએ પાણી નહીં.”

મહારાજ કહે, “હું પણ એમ જ કહું છું, દીવો પ્રગટાવવા તેલ જોઈએ. તમારા હૃદયમાં પ્રેમના તેલનો અભાવ છે. કરૂણારૂપી દીવેટથી જ અને માનવતાની જ્યોતથી જ જીવનદીપક પ્રગટે છે.”

આપણી પ્રાર્થના વિશે ઓછા માણસો જાણે એટલું સારું. – લિયો ટોલ્સટોય

[“પ્રાર્થના” — ડૉ. હરીશ પારેખ માંથી સાભાર]

દષ્ટાંત સાથે પ્રાર્થના અંગે સમજણ આપતી નાની પુસ્તીકા.

[પ્રકાશક : WBG પ્રકાશન, બાપુનગર, અમદાવાદ]