પ્રતિનિધિ

રવીન્દ્રનાથ ટાગોર

| 6 Minute Read

સતારાના કિલ્લા પર બેઠાબેઠા શિવાજી મહારાજ એક દિવસ સવારે જોઈ રહ્યા હતા કે પોતાના ગુરૂજી રામદાસ નગરને બારણે ભિક્ષા માગતા અન્નહીન, વસ્ત્રહીન ભટક્યા કરે છે.

રાજાના મનમાં થાય છે,

“અહો ! આ તે શું ધતિંગ! ગુરૂજીના હાથમાં ભિક્ષાની ઝોળી! જેને ઘેર કોઈ વાતની કમી નથી, રાજરાજેશ્વર શિવાજી જેને ચરણે પડ્યો છે. લોકો જેના ખોળામાં બધી સંપત ધરી દે છે. તેવા એક સાધુની વાસનાનો યે અંત નહિં!

વ્યર્થ છે. ફૂટેલા વાસણામાં પાણી લાવીને તરસ છિપાવવાનું જેમ વ્યર્થ છે તેમ આ લોભી સાધુની તૃષ્ણા મટાડવા માટે એના હાથમાં રાજલક્ષ્મી ઠાલવવી પણ વ્યર્થ છે. પણ ના, એકવખત એની પરીક્ષા તો કરવી જોઈએ. ખબર પડશે કે આ સન્યાસીની તૃષ્ણાને તળિયું છે કે નહીં ?”

એમ વિચારીને મહારાજે કાગળ-કલમ લીધા, કાગળ પર કાંઈક લખ્યું, બાલાજીને બોલાવ્યો ને આજ્ઞા કરી કે ગુરૂજી જયારે આપણે દ્વારે ભિક્ષા માગવા પધારે ત્યારે એમની ઝોળીમાં આ કાગળ ધરી દેજો.

ભિક્ષા માગતા ગુરૂજી ચાલ્યા જાય છે. અંગ ઉપર કોપીન, હાથમાં ઝુલી રહી છે એક ઝોળી અને ગંભીર મોંમાંથી ગાન ઝરે છે, “હે જગત્પતિ! હે શંકર ! સહુને તમે રહેવાનાં ઘર દીધા, મને જ માત્ર રસ્તે ભટકવાનું સોપ્યું, માડી અન્નપૂર્ણા સચરાચર સર્વને પોતાને હાથે ખવરાવી રહી છે. તમે જ હે પરમ ભિખારી મને એ મૈયાના ખોળામાંથી ઝુટવી લઈને તમારો દાસ બનાવી દીધો. આ ઝોળી લેવરાવી શી તમારી માયા પ્રભુ !”, ગાન પુરુ થયુ.

ગુરૂજી સ્નાન કરી કિલ્લાને દરવાજે આવ્યા.બાલાજીએ નમન કરીને ચરણમાં છત્રપતિની ચિઠ્ઠી મેલી. ગુરૂજીએ પત્ર વાચ્યો.પત્રમાં લખ્યું હતુ કે “ગુરૂદેવ ! આજની આખું રાજય હું આપને ચરણે ધરી દઉં છું હું પણ આપને આધીન થાઉ છું.” ગુરૂજી હસ્યા.

બીજે દિવસે પોતે શિવાજી મહારાજની પાસે ગયા અને બોલ્યા,

“બોલ, હે બેટા ! રાજ મારે કબજે સોંપી દીધું તેથી તું પણ મારા ક્બજામાં આવ્યો તો હવે બોલ તું મારા રાજ્યમાં શું કામ કરીશ ! તારામાં શી શી શક્તિ છે, વત્સ ?”

શિવાજી મહારાજે નમન કરીને જવાબ વાળ્યો કે “તમે કહો તે ચાકરી કરવા હું મારા પ્રણ સમર્પીશ.”

ગુરુજી કહે કે “ના રે ના તારા પ્રાણની મને જરૂર નથી. ઉપાડી લે આ ઝોળી અને ચાલ મારી સાથે ભિક્ષા માગવા.”

હાથમાં ઝોળી લઈને શિવાજી ગુરુદેવની સાથે દ્વારે દ્વારે ભટકે છે. મહારાજને દેખી નાનાં બચ્યાં ઘરની અંદર દોડી જાય છે અને આ તમાશો જોવા પોતાનાં માબાપને બોલાવી લાવે છે. અખૂટ વૈભવનો ધણી બાદશાહોને પણ ધ્રુજાવનારો, બહાદુર, અપરંપાર અનાથોનો સ્વામી શિવાજી આજ ઝોળી લઈને નીકળ્યો છે. એ જોઈને શિલા સમાન હૈયા પણ પીગળી જાય છે. લોકો લજ્જાથી નીચા મોંએ ભિક્ષા આપે છે. ઝોળીમાં અનાજ નાખતાં હાથ થરથરે છે. નગર આખું વિચારે છે કે વાહ રે મહાપુરૂષોની લીલા !

દુર્ગની અંદર બપોરના ડંકા વાગ્યા ને કામકાજ છોડી નગરજનો વિસામો લેવા લાગ્યા. ગુરૂ રામદાસ તો એકતારા ઉપર આંગળી ફેરવતા ગાન ગાતા જાય છે. એની આંખોમાંથી અશ્રુધારા ચાલી જાય છે. શું હતું એ ગાન !

“હે ત્રિલોકના સ્વામી ! તારી ક્લા નથી સમજાતી, તારે ઘેર તો કશી યે કમી નથી. તો યે માનવીના હૃદયે હૃદયે આમ ભિક્ષા માગતો કાં ભટકે છે ભગવાન? તારે ત્યાં શાનો તોટો રહ્યો સ્વામી? કંગાળ માનવીના અંતરમાં તે એવી શી શી દોલત દીઠી કે એ મેળવવા માટે પ્રત્યેક્ની પાસે તું કાલાવાલા કરી રહ્યો છે રામ ?”

ગુરૂ ગાતા ગાતા રખડે છે. શિવાજી પાછળ પાછળ ચાલ્યા જાય છે આખરે સાંજ પડી. નગરની એક બાજુ નદીને કિનારે સ્નાન કરીને ગુરૂએ ભિક્ષામાં આણેલું અનાજ રાધ્યું પોતે લગાર ખાધું બાકીનું શિષ્યો જમી ગયા.

શિવાજીએ હસીને કલું “રાજપદનો ગર્વ ઉતારી તમે આજે મને ભિખારી બનાવ્યો છે હે ગુરૂદેવ! તો હવે બોલો, ફરમાવો બીજી શી શી ઈચ્છા છે?”

ગુરૂદેવ બોલ્યા “સાંભળ ત્યારે મારે માટે પ્રાણ આપવાની તેં પ્રતિજ્ઞા કરી છે તો હવે ઉપાડી લે મારો ભાર. આજ આ નાની ઝોળીનો ભાર નથી ઉપાડવાનો, આ નાનકડી નગરીમાં નથી ભટકવાનું, આજે તો મારે નામે મારો પ્રાતિનિધિ બની ફરી વાર આ રાજગાદી સંભાળી લે બેટા ! મારૂં સમજીને રાજ્ય રક્ષજે. રાજા બન્યા છતાં યે હૃદય ભિક્ષુકનું રાખજે. લે આ મારા આશીર્વાદ અને સાથે મારું ભગવું વસ્ત્ર, વૈરાગીના એ વસ્ત્રનો રાજધ્વજ બનાવીને તારા કિલ્લા પર ચડાવી દેજે. આજથી આ રાજ્ય નથી, એને ઈશ્વરનું દેવાલય સમજજે. જા બેટા ! કલ્યાણ કર જગતનું.”

એ મનોહર સંધ્યાકાળે ગીતો ગાતી એ નદીને કિનારે નીચું માથું નમાવી શિવાજી શાંત બેસી રહ્યા. લલાટ ઉપર જાણે ફિકરનાં વાદળાં જામી પડ્યાં.ગોવાળની વાંસળી થંભી ગઈ. ગાયો ગામમાં પહોંચી ગઈ.સૂર્ય પણ સંસારને સામે કાંઠે ઉતરી ગયો. શિવાજી મહારાજ રતબ્ધ બનીને બેસી જ રહ્યાં. લુંટારો બનીને રાજ્ય ચલાવવું સહેલું હતું પણ આજ સાધુ બનીને સિંહાસને શી રીતે બેસાશે ?

નદીને કિનારે પર્ણકુટીમાં તો તંબુરાના તાનમાં ગુરૂદેવનાં પુરબી રાગિણીનાં ગાન ગુંજી ઉઠ્યાં હતાં.

“મને રાજાના શણગાર સજાવીને સંસારમાં બેસાડ્યો ને તમે તો છુપાઈને છેડે જઈ બેઠા! તમે કોણ છો, હે રાજાધિરાજ? મેં તો તમારી પાદુકા આણીને તખ્ત પર પધરાવી છે. પ્રભુ ! હું તો તમારા પગના બાજઠ પાસે જ બેઠો છું. સિંહાસન પર મારું આસન હોય નહિં. હરિ! હવે તો આ જિંદગીની સંધ્યા આવી પહોંચી હવે ક્યાં સુધી બેસાડી રાખશો રાજા? હવે તો આવી આપનું રાજય સંભાળી લો સ્વામી!”

શિવાજી મહારાજે એ ગાન સાંભળ્યું અને ભગવા ઝંડાને જગતપર અમર બનાવ્યો.

[રવીન્દ્રનાથ ટાગોર લિખિત “કિશોરોના રવીન્દ્રનાથ” માંથી સાભાર. અનુવાદ — ઝવેરચંદ મેઘાણી. પ્રકાશક — લોક મિલાપ ટૂસ્ટ, ભાવનગર]